भाऊबीजेची एक अतिशय सुंदर आणि भावनिक पौराणिक कथा आहे. ही कथा भगवान यमराज आणि त्यांची बहीण यमुना (यमुनादेवी) यांच्याशी संबंधित आहे. यमराज आपल्या बहिणीच्या घरी जेवायला गेले, तो दिवस म्हणजे कार्तिक शुद्ध द्वितीया अर्थात भाऊबीज.
यमराज आणि यमुनेची पौराणिक कथा
प्राचीन काळी सूर्यदेव आणि संज्ञा यांना यमराज आणि यमुना अशी दोन अपत्ये होती. यमराज मृत्यूचे देवता झाले, तर यमुना पृथ्वीवर पवित्र नदीच्या रूपात वाहू लागली.
यमुनेला आपल्या भावाची खूप आठवण येत असे. तिने अनेक वेळा यमराजाला आपल्या घरी जेवायला येण्याचे निमंत्रण दिले; परंतु कामाच्या व्यापामुळे यमराजाला बहिणीकडे जाणे शक्य होत नव्हते.
शेवटी कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला यमराज आपल्या बहिणीच्या घरी गेले. यमुनेने आपल्या भावाचे आनंदाने स्वागत केले. त्याला औक्षण केले, कपाळावर टिळा लावला, प्रेमाने भोजन वाढले आणि त्याचे आदरातिथ्य केले.
यमराज आपल्या बहिणीच्या प्रेमाने अत्यंत प्रसन्न झाले आणि तिला वर मागण्यास सांगितले.
यमुनेने भावाकडे वर मागितला की, या दिवशी जो भाऊ आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिच्या हातचे भोजन करेल आणि तिचे प्रेम व आशीर्वाद स्वीकारेल, त्याला अकाली मृत्यूचे भय राहू नये.
यमराजाने बहिणीची ही मागणी मान्य केली. या दिवसापासून या सणाला यमद्वितीया असे नाव पडले आणि महाराष्ट्रात तो भाऊबीज म्हणून साजरा केला जातो.
या कथेचा खरा संदेश
या कथेतून तीन सुंदर गोष्टी शिकायला मिळतात:
भावाने बहिणीच्या प्रेमाचा आणि नात्याचा आदर करावा.
बहिणीने भावाच्या दीर्घायुष्याची आणि कल्याणाची प्रार्थना करावी.
संसारातील कितीही जबाबदाऱ्या असल्या तरी रक्ताच्या नात्यांसाठी वेळ काढावा.
माझ्या मते, या कथेतील सर्वांत सुंदर संदेश असा आहे की मृत्यूचा देव यमराजसुद्धा आपल्या बहिणीच्या प्रेमापुढे आपली सर्व कामे बाजूला ठेवून तिच्या घरी जेवायला जातो.
हीच भाऊबीजेची खरी भावना आहे!
मी कोणत्याही अंधश्रद्धेचे अथवा कोणत्याही प्रथेचे समर्थन किंवा प्रोत्साहन करीत नाही. केवळ हिंदू संस्कृतीतील पौराणिक कथा, परंपरा आणि त्यामागील सांस्कृतिक भावनेची आठवण करून देण्याचा हा एक छोटासा प्रयत्न आहे.
– ॲड. अनिल बुगदे
